شب يلدا، انتظار در تاريكي به اميد روشنايي
دي ماه در ايران كهن چهار جشن را در بر داشت كه شامل نخستين روز ماه دي، روز هشتم، پانزدهم و بيست وسوم بود و هماكنون از اين چهار جشن فقط شب نخستين روز دي ماه يا "شب يلدا" را جشن ميگيرند.
شب يلدا، آخرين شب پاييز، پايان قوس، آغاز جدي و درازترين شب سال است.
واژه "يلدا" سرياني و به معني ولادت است، ولادت خورشيد (مهر، ميترا) و روميان آن را "ناتاليس انويكتوس" يعني روز تولد مهر شكست ناپذير مينامند.
به باور پيشينيان، در پايان اين شب دراز كه آن را اهريمني و نامبارك ميدانستند، عاقبت تاريكي "شكست" ميخورد و روشنايي "پيروز" وخورشيد "زاده" ميشود و روزها رو به بلندي مينهد.
بسياري از سرزمينهاي كهن به شگون و ميمنت رهايي خورشيد از چنگ شبهاي اهريمني و زايش خورشيد، آغاز دي را شروع سال خود قرار دادهاند.
در سده چهارم ميلادي براثر اشتباهي كه در محاسبه كبيسهها رخ داد روز ۲۵ دسامبر را (به جاي روز ۲۱دسامبر) روز تولد ميترا (خورشيد) دانسته و تولد عيسي مسيح (ع) را نيز در اين روز آغاز سال قرار دادند.
سنايي شاعر بلند آوازه ايراني در اشاره به اين تقارن چنين سروده است:
"به صاحب دولتي پيوند، اگر نامي همي جويي"، "كه از پيوند با عيسي چنان معروف شد يلدا".
بايد توجه داشت كه جشن ميلاد مسيح كه در ۲۵دسامبر ثبت شده، طبق تحقيق، در اصل جشن ظهور ميترا بوده كه مسيحيان درقرن چهارم ميلادي آن را روزتولد مسيح قرار دادند.
دربيشتر نقاط ايران در شب يلدا مراسمي انجام ميشود و شاعران زلف يار و همچنين روز هجران را از حيث سياهي و درازي به آن تشبيه ميكنند.
انگيزههاي برقرارماندن اين جشن را ميتوان ازجمله شب زايش خورشيد (مهر) به عنوان يكي از باورهاي ديني كهن، بلندترين شب سال، طولانيترين تاريكي، شبي شوم و ناخوشايند كه از فردا به كوتاهي ميگرايد و پايان برداشت محصول صيفي و آغاز فصل استراحت كشاورزان دانست.
آئين و جشن شب يلدا يا شب چله بزرگ كه در سرزمين كهن ايران و در بين همه قشرها و خانوادهها برگزار ميشود، در واقع جشن گردهمايي خانوادگي است.
گردهمايي خويشاوندان در خانه بزرگ خانواده، دور كرسي نشستن و تا نيمه شب ميوه و آجيل خوردن و به فال حافظ گوش كردن از ويژگيهاي شب يلدا است.
برگزاري مراسم يلدا آئيني خانوادگي است و گردهماييها به خويشاوندان و دوستان نزديك محدود ميشود.
در كتابها و سندهاي تاريخي به برگزاري مراسم شب يلدا اشاره نشده است.
ابوريحان بيروني از جشن روز اول دي ماه كه آن را "خرم روز" مينامند، در دستگاه حكومتي و پادشاهي ياد ميكند و نامي از شب يلدا بهميان نميآورد، كه ميتوان علت آن را خانوادگي و غيررسمي بودن آن دانست.
در زمستانها، استفاده از كرسي براي گرم كردن خانه و دور كرسي نشيني معمولا از شب يلدا، نخستين شب زمستان، شروع ميشد و تا پايان چلهبزرگ و در برخي خانوادهها تا پايان چله كوچك ادامه داشت.
اعضاي خانواده از كوچك و بزرگ، دور كرسي كه روي آن را ميوه و آجيل پوشانده بود، مينشستند.
خوردنيهاي ويژه شب يلدا ميوههاي فصل تابستان چون خربزه، هندوانه، به، انگور، انار، سيب و خيار بود.
تمام ميوههاي تهيهشده براي شب يلدا بايد خورده ميشد تاچيزي براي فردا، يعني "زمستان" باقي نماند.
در خانههاي روستايي، خربزه و هندوانهوانار را در انبار گندم ميگذاشتند و انگور را همانطور كه بر درخت آويزان بود در كيسهها ميكردند و يا درجايي خنك به بند ميآويختند، و در شب يلدا تمامي آنها بايد خورده ميشد.
آجيل شب چره كه شامل دانههايي نظيرگندم و نخود برشته، تخمه هندوانه و كدو، بادام، پسته، فندق، كشمش، انجير و توت خشك است، در بسياري از شب نشينيها، مهمانيها و گردشها فراموش نميشد.
يكي از مراسم شب يلدا، فال حافظ است، البته فال حافظ گرفتن در شب يلدا در سدههاي اخير به رسمهاي شب يلدا افزوده شده است.
امروز نمود برگزاري آئين شب يلدا را ميتوان در روزهاي بيست ونهم و سيام آذر ماه، در بازارها و فروشگاههاي ميوه و آجيل فروشيها ديد.
اين خريدها معمولا تا پاسي از شب يلدا ادامه دارد و حتي در آخرين لحظه كساني مشاهده ميشوند كه تازه از كار برگشته و ميوههايي همچون خربزه و هندوانه و انار كه به آساني نميتوان در يخچال نگهداري كرد را خريدهاند.
آئين شب يلدا كه در حد جشن نوروز و به روايتي خود جشن نوروز و سال نو بوده، با وجود دگرگونيهاي فني و صنعتي امروز، به عنوان گوشهاي از نمودهاي فرهنگي و قومي و تاريخي اين مرز و بوم هنوز پابرجاست.
"يلدا" آييني سرشار از حكمت و از مواريث معنوي ايران زمين است
داخلي. فرهنگي. ميراث. مناسبتها. يلدا
سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري در آستانه فرا رسيدن شب "يلدا"، ضمن تبريك اين آيين ديرپاي سنتي و معنوي بر گراميداشت سنتها و مواريث معنوي ايران زمين تاكيد كرد.
در بيانيه اين سازمان كه به مناسبت فرا رسيدن "شب يلدا" صادر شده، آمدهاست: جشن شب يلدا جشن بزرگ باستاني ايران زمين است و استمرار و ادامه برگزاري آن نشانه پيوند ناگسستني ايرانيان امروز با فرهنگ و آيين نياكانشان است.
هفت هزار پيش بود كه نياكان ما به گاهشماري خورشيد دست يافتند تا با مراقبه و تامل دريابند كه اولين شب زمستان بلندترين شب سال نيز ميباشد.
ساليان طولاني است كه آيين شب يلدا در خانه هر ايراني برگزار ميشود و پيوندهاي عميق عاطفي در مراسم خانوادگي شب چله در پناه قرآنكريم، با تفال بهديوان حافظ، همراه با آجيل و هندوانه درازترين شب را تسليم روز ميكنند.
در شب يلدا، عشق و مهر به خانهها ميآيد،دوستان و آشنايان و بزرگترهاي فاميل در كنار هم فرصتي براي بيان خاطرهها و خوبيها مييابند و بر انتظار تولد خورشيد صداقت و راستي تاكيد ميكنند.
شب يلدا ميراثي معنوي است كه طي آن در بزرگداشت و شكرانه وجود يكايك اعضاي خانواده، فاميل، دوست و قدرشناسي از دوستيها، دلهاي تلطيف شده،برات ميجويند و ضمن دعاي رحمت و رضوان براي شهدا و درگذشتگان، سلامتي و طول عمر يكديگر را از خداي بزرگ ميخواهند.
نياكان ما اغلب اين جشنها را با روشنايي و نور ميآراستند،آنها خورشيد را نماد نيكي و مهرباني ميدانستند و در جشنهايشان به آن احترام ميگذاشتند و نيز در آخرين شب پاييز بيدار ميماندند تا خود شاهد طلوع خوش رنگ خورشيد باشند.
تاريخ ما ايرانيان سرشار از اين آيينهاي معنوي است كه اغلب به واسطه پيوندهاي ديني و مذهبي،مملو از مفاهيم، مباني معرفتي و انسان شناختي است.
سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري در اين بيانيه با اعتقاد به گراميداشت سنتها و تكريم مواريث معنوي ايران اسلامي براي همه ايرانيان سراسر جهان كه عزتمندانه ميراثدار تاريخ و تمدن شكوهمند اين سرزميناند و فصل نوين و پرتحولي را براي پايهگذاري تمدن ايراني اسلامي آغاز كردهاند، زندگي شيرين و پربركتي را آرزو كرده است.
يلدا ، فرصتي براي شاد زيستن
شب يلدا يا شب چله، شب اول زمستان و درازترين شب سال است كه در فرهنگ و آداب و رسوم ايرانيان جايگاهي ويژه داردومعمولا افراد خانواده سعي ميكنند اين شب را در كنار بزرگترها و در فضايي همراه با نشاط و شادابي بگذرانند.
يلدا طولانيترين شب سال است واز فرداي آن شب بادميدن آفتاب روزها طولاني مي شود و از زمان شب و تاريكي كاسته ميگردد از اين رو ايرانيان باستان آخر پاييز و ابتداي زمستان را شب زايش خورشيد ميخواندند و براي آن جشن بزرگي بر پا ميكردند كه در يلدا ميگنجيد.
جشن يلدا در ماه پارسي " دي " نام دارد و دي نامآفريننده زمان در فرهنگ زردشتيان و ايرانيان باستان بوده است و شايد بعدها دي در زبان انگليسي وارد شد و به نام " روز " خوانده شد.
يلدا و جشنهاي شب يلدا يك سنت ديرين در ايران است و به عنوان يك جشن آريايي از هزاران سال قبل رواج داشته و هنوز نيز در بين مردم جايگاهي ويژه دارد.
ايرانيان باستان يلدا را شب تولد ميترا يا الهه مهر ميناميدند و آن را پاس ميداشتند از اين رو در اين شب هر كسي سعي ميكند مهربان باشد و بر مهرباني ديگران ارج گذارد.
در ايران باستان نوروز آغاز روشنايي و نشانهاي از بزرگيوكرامت آفريدگار و يلدا نشاني از تاريكي ، سرما و اهريمن است و براي آنكه مردم استيلاي خود را بر اهريمن نشان دهند يلدا را در جشن و سرور ميگذراندند.
البته شاد زيستن و با نشاط بودن بخشي از فرهنگ زيستي ايرانيان است كه اين رويكرد برگرفته از روح زيبا، طبع سليم و ذوق سرشار ملت ما است.
از اين رو شب يلدا از جمله شاخصها و مناسبتهايي است كهايرانيان براي شادي كردن و استفاده از فرصتها براي شاد زيستن از آن استفاده ميكنند.
اميد به زندگي و شادماني كردن از ديرباز در فرهنگ ايراني جايگاهي ويژه داشته است و روح سرشار از نشاط ايرانيان هميشه به دنبال آن بوده كه لحظات خاص را براي شادي كردن شكار كند.
حتي فراز و فرودهاي مختلف تاريخ نيز نتوانسته بر اين روحيه ايرانيان تاثير بگذارد و حس شاد بودن و شادمانه زيستن را از آنان بگيرد.
در اين ميان برخي از اقوام و قشرهاي ايراني توانستهاندتهديدها و چالشها را نيز به فرصتي براي شاد زيستن تبديل كنند و اين خصلت ايراني بودن را برجسته نمايند.
دكتر محمد ابراهيم انصاري لاري پژوهشگر و استاد دانشگاه درباره جايگاه و اهميت شب يلدا ميگويد: شب يلدا طولانيترين و تاريكترين شب سال است و ازآنجاكهميتوانسته به خاستگاهي براي غمبار بودن و ياس تبديل شود ايرانيان با شادي كردن دراين شب، آن را مقهور روح لطيف و زيبا پسندخود كردهاند و يلدا را به يكي از زيباترين شبهاي سال تبديل نموده اند.
وي اظهار داشت: درشب يلدا سياهي، تباهي، تزوير و ناراستي جاي خود رابه صداقت، پاكدامني، رحمت و شفقت ميدهد كه همه اين صفات اخير در روح ايراني برجسته و نمايان است.
حافظ خواني و قرائت اشعار و غزليات حافظ از جمله آداب اصلي شب يلداست كهتوسط پيشينيان بيشتررعايت ميشداماهنوزنيز كم و بيش در بين خانوادههايي كه يلدا نشيني دارند رواج دارد.
انس والفت شهروندان شيراز با حافظ و همجواري مردم دراين شهر با آرامگاه حضرت لسانالغيب موجب شده است تا حافظ خواني بيشتر در بين خانوادهها رواج داشته باشد.
براي اجراي آيينهاي حافظ خواني معمولا بزرگترهاي مجلس كتاب حافظ را در دست ميگيرند و با تفال به ديوان خواجه شيراز غزليات خواجه رابه طور اختصاصي براي هركدام از افراد حاضر در آيين يلدا ميخوانند.
دختران و پسران جوان نيز كه در آيينهاي شب يلداي شيراز حضور دارند با نيت كردن به ديوان خواجه شيراز تفال ميزنند و چه بسا كه براي باز شدن گره از مشكلات خود به ديوان خواجه متوسل شوند.
كساني كه در استان فارس و شيراز يلدا را پاس ميدارند دراين شب به قرائت كلام الله مجيد و ادعيه اسلامي نيز مبادرت ميورزند و از فضاي معنوي آستان قدسي حضرت شاهچراغ (ع) دراين شب بهره ميگيرند.
نقل،نبات،انجير،مغز بادام و گردو، خرما، قصب (خرماي خشك)،كشمش ، سيب، پرتقال،انار، گلابي و البته هندوانه، آجيل و ميوههاي شب يلدا را تشكيل ميدهد كهدربين يلدانشينان دست كم يكي يا چند تا از اين اقلام مصرف ميشود.
بانوان بزرگ خانواده در شيراز براي سفره شب يلدا آش رشته، كوفته سبزي، كوفته هلو و خوراكيهاي سنتي را تدارك ميبينند تاخانواده به صفاي بزرگترها دور اين سفره جمع شوند.
در اين سفره انواع ترشيها و مرباهايي را كه در تابستان تهيه ديده اند نيز ميچينند.
همچنين حلواهاي مخصوص زمستان مانند حلواي ارده، حلواي كنجد،انواع مسقطي رادرروزهاي قبل تهيه ميكنند و در شب يلدا از مهمانان خود پذيرايي ميكنند.
مردمفارس معتقدنددرشب يلدا هركس كه طبع گرم يا سرد دارداگراز خوراكيهاي داراي طبع مخالف مصرف كند طبعش برميگردد و بسياري از بيماريها از او دور ميشود.
